แนวทางการศึกษาที่กำหนดในขอบเขตงานจ้างที่ปรึกษา (Term of reference, TOR)

สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติได้ทบทวนแผนยุทธศาสตร์การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ พ.ศ. 2558 เพื่อจัดทำเป็นแผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ 20 ปี ในปี พ.ศ. 2561 ซึ่งแผนแม่บทฯ นี้ได้เชื่อมโยงกับยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี และเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals : SDGs) โดยแผนแม่บทฯ จะครอบคลุมถึงขั้นตอนกำหนดนโยบาย กลยุทธ์ และมาตรการ ในเชิงพื้นที่ครอบคลุมระดับประเทศ   

การศึกษานี้ จะช่วยในการขับเคลื่อนแผนแม่บทฯ โดยนำแผนแม่บทฯ ปี พ.ศ. 2561 ซึ่งกำหนดถึงมาตรการมาพิจารณาประกอบในการศึกษาการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ (Strategic Environmental Assessment : SEA) เพื่อกำหนดแผนงาน/แนวทางพัฒนาในระดับลุ่มน้ำหลัก โดยพิจารณาทางเลือกต่าง ๆ ในการพัฒนาแบบบูรณาการ พร้อมคัดเลือกทางเลือกที่เหมาะสม ผลผลิตของรายงานการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ (SEA) คือ แผนงาน/แนวทางการพัฒนาลุ่มน้ำแบบบูรณาการซึ่งจะถูกนำไปใช้เป็นกรอบในการศึกษาแผนแม่บทการพัฒนาและบริหารจัดการน้ำแบบบูรณาการระดับโครงการ (Integrated Water Resources Management Master Plan) ความเชื่อมโยงของการศึกษาแต่ละขั้นตอน แสดงในผังแนวความคิดเบื้องต้น ดังแสดงในรูปที่ 1 ดังนี้

การประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ (SEA) พื้นที่ลุ่มน้ำชี เป็นการประเมินศักยภาพและข้อจำกัดของสิ่งแวดล้อมต่อการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำชี เพื่อพัฒนาทางเลือกของการบริหารจัดการ ทรัพยากรน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำชีที่เหมาะสมที่สุด ที่ให้ความสำคัญกับการบูรณาการทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมที่สำคัญในบริบทของลุ่มน้ำชี เพื่อนำไปสู่การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำชีอย่างยั่งยืนโดยการศึกษาต้องเป็นไปตาม “แนวทาง (Guideline) การประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์” จัดทำโดย คณะทำงานจัดทำแนวทางการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ (2561)" ภายใต้คณะอนุกรรมการการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ และให้พิจารณาดำเนินการอย่างน้อยต้องครอบคลุมแนวทาง ดังต่อไปนี้

  • การทบทวนแผนงานในพื้นที่ลุ่มน้ำ เช่น ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ แผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ 20 ปี แผนพัฒนาระดับภูมิภาค แผนพัฒนาจังหวัด เป็นต้น เพื่อตรวจสอบประเด็นปัญหา วิสัยทัศน์ วัตถุประสงค์ เป้าหมาย
  • การทบทวนข้อมูลพื้นฐาน เพื่อให้ทราบถึงสถานภาพปัจจุบันและแนวโน้มที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ศักยภาพของพื้นที่ที่สามารถรองรับการพัฒนาได้ ข้อจำกัด และปัญหาด้านทรัพยากรน้ำ 
  • การกำหนดวัตถุประสงค์และเป้าหมายทิศทางการพัฒนา โดยพิจารณาในมิติต่าง ๆ ให้ครบถ้วน เช่น การพัฒนาต้นน้ำ กลางน้ำ ปลายน้ำ การพัฒนาทรัพยากรน้ำ ทรัพยากรดินและทรัพยากรป่าไม้ การพัฒนาน้ำผิวดินร่วมกับน้ำใต้ดิน การรักษาระบบนิเวศทางน้ำ การบรรเทาภัยจากน้ำ 
  • การพัฒนาทางเลือก โดยพิจารณาทางเลือกทั้งหมดที่เป็นไปได้ และต้องมีทางเลือกไม่ดำเนินการ (No action alternative) เป็นหนึ่งในทางเลือกเสมอ มีการประเมินผลประโยชน์และผลกระทบสะสม ตัวชี้วัดสำคัญต้องเป็นไปตาม “บทวิเคราะห์ตัวชี้วัดการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์เชิงพื้นที่ : แผนบริหารจัดการลุ่มน้ำ” จัดทำโดย สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (2561)

รูปที่ 1 แนวคิดในการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ (SEA)

  • 5. การพัฒนาเกณฑ์และการจัดลำดับความพึงพอใจของทางเลือก ต้องผ่านกระบวนการมี ส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย เพื่อให้ได้ทางเลือกที่เหมาะสมที่สุด
  • 6. การจัดทำมาตรการบรรเทาผลกระทบ ตามทางเลือกเหมาะสมที่สุด ทั้งในระยะสั้น ระยะกลาง ระยะยาว รวมถึงมาตรการติดตามตรวจสอบ
  • 7 การศึกษาและจัดทำแผนงานตามแนวทางพัฒนาลุ่มน้ำแบบบูรณาการระดับยุทธศาสตร์ (Strategic and Integrated Development Program of River Basin : SIDP) ในพื้นที่ลุ่มน้ำ ให้ลงรายละเอียดถึงระดับลุ่มน้ำสาขา กลุ่มลุ่มน้ำสาขา และแม่น้ำสายหลักของลุ่มน้ำ และให้เสนอโครงการเบื้องต้น เพื่อเป็นแนวทางของแผนแม่บทระดับลุ่มน้ำต่อไป
  • 8. การมีส่วนร่วม มวลชนสัมพันธ์ และการประชาสัมพันธ์ 
  • 8.1 การมีส่วนร่วม ต้องดำเนินการภายใต้รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 โดยมีการจัดประชุมรับฟังความคิดเห็นและข้อเสนอแนะของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย เช่น หน่วยงานภาครัฐระดับนโยบายและระดับปฏิบัติ รวมถึงภาคเอกชน ภาคประชาสังคม และประชาชนในพื้นที่ เป็นต้น 
  • ( 1 ) การวิเคราะห์ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย เพื่อให้ทราบว่าใคร/กลุ่มใดคือผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลัก และใคร/กลุ่มใดคือผู้มีส่วนได้ส่วนเสียรอง ทั้งนี้ รวมทั้งคณะกรรมการลุ่มน้ำ นักวิชาการ/นักวิจัยในพื้นที่ และปราชญ์ชาวบ้าน
  • ( 2 ) ขั้นตอนการมีส่วนร่วมในระดับร่วมให้ข้อมูล ร่วมคิด ร่วมทำ ต้องดำเนินการอย่างน้อย 3 ขั้นตอน ได้แก่
  • (ก) ขั้นตอนการกำหนดขอบเขตการศึกษา (Scoping) เพื่อกำหนดวัตถุประสงค์ และเป้าหมายของการพัฒนา
  • (ข) ขั้นตอนการพัฒนาและประเมินทางเลือก เพื่อช่วยระบุทางเลือกที่มีศักยภาพ การกำหนดตัวชี้วัดทางเลือก ผลกระทบที่เกี่ยวข้อง และแนวทางที่ใช้ในการประเมินผลกระทบ
  • (ค) ขั้นตอนการพิจารณาผลการศึกษาจากร่างรายงาน SEA เพื่อให้มั่นใจได้ว่ารายงาน SEA ได้ตอบโจทย์สำคัญในพื้นที่ลุ่มน้ำอย่างครบถ้วน ชัดเจน และถูกต้องเหมาะสม
  • ( 3 ) ขั้นตอนการมีส่วนร่วมในระดับร่วมตัดสินใจ (Empower level) จะต้องนำเสนอคณะกรรมการลุ่มน้ำในการพิจารณาให้ข้อคิดเห็นต่อรายงานต่าง ๆ ได้แก่
  • - รายงานการเริ่มงาน (กำหนดขอบเขต แผนงาน)
  • - รายงานฉบับกลาง (กำหนดปัญหา สาเหตุ แนวทางเลือกต่าง ๆ)
  • - ร่างรายงานฉบับสุดท้าย พิจารณาให้ความเห็น และปรับปรุงแก้ไขให้เป็นฉบับสมบูรณ์
  • 8.2 การประชาสัมพันธ์ ประกอบด้วย กิจกรรมต่าง ๆ ดังนี้ 
  • ( 1 ) การสร้างการรับรู้ผ่านสื่อ นำสื่อมวลชนลงพื้นที่ดูงานในพื้นที่ศึกษา และหรือพื้นที่ที่เกี่ยวข้อง
  • ( 2 ) การผลิตสื่อประชาสัมพันธ์ รูปแบบต่าง ๆ เพื่อสร้างการรับรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับโครงการ